Hodowla

Ocena wartości hodowlanej

 

Wartość hodowlana

Celem selekcji w hodowli każdego gatunku jest wybór rodziców kolejnego pokolenia w sposób maksymalizujący postęp genetyczny pod względem założonego w danej populacji celu hodowlanego. W hodowli koni wierzchowych takim celem może być genetyczne doskonalenie różnych aspektów użytkowości wierzchowej – od wyczynu w jeździeckich dyscyplinach sportowych, po “produkcję” konia rekreacyjnego, równolegle z utrzymywaniem jak najwyższej jakości cech funkcjonalnych (reprodukcja, zdrowotność…). Ocena koni jako rodziców sprowadza się więc do oceny genetycznej jakości gamet, jakie one produkują, a wynikająca z takiej oceny wartość hodowlana odzwierciedla przeciętną jakość gamet tworzonych przez oceniane zwierzę.

W przeciwieństwie do wartości hodowlanej wskazującej na przewidywaną jakość potomstwa, wartość użytkowa określa jakość wyrażania określonej użytkowości przez konia w momencie jej pomiaru (lub średniej z kilku pomiarów). Wartość użytkowa konia zależy od jakości genów, jakie otrzymał od swoich rodziców w dwóch gametach, od jakości odchowu, treningu, wieku w chwili oceny jego użytkowości, itd. Niestety, zwierzęta, nawet o wybitnej wartości użytkowej, wcale nie muszą płodzić wartościowego potomstwa, a mniej wybitne użytkowo zwierzęta nie muszą dawać potomstwa gorszej jakości. Wynika to z dwóch faktów – zwierzęta nie przekazują swemu potomstwu doskonałych warunków środowiskowych (ale także tych złych) jakich same doświadczyły, oraz nie przekazują tej części ich własnych założeń genetycznych, która wynika ze współdziałania genów z dwóch gamet, z których powstały – przekażą potomkowi przypadkowy pakiet swoich genów w jednej gamecie. Istnieje wszakże pozytywna zależność między wartością użytkową a hodowlaną – jej miernikiem jest tzw. wskaźnik odziedziczalności.

Wzajemne uwikłanie wpływów środowiskowych i genetycznych wymaga często zastosowania wysublimowanych metod statystycznych w celu przewidzenia wartości hodowlanej kandydatów do selekcji. W chwili obecnej standardem w przewidywaniu wartości hodowlanej jest metoda statystyczna BLUP w połączeniu z modelem biologicznym nazywanym ogólnie modelem zwierzęcia lub osobniczym (poszczególne wersje modelu mogą się różnić pozostałymi czynnikami).

Procedura przewidywania wartości hodowlanej wymaga dysponowania:

  • wynikami kontroli użytkowości (np. wynikami prób dzielności po treningu 100-dniowym),
  • wiedzą o zakresie zmienności tej użytkowości (komponenty wariancji),
  • wskazaniem środowiska, w którym dana użytkowość była realizowana (np. rok i zakład treningowy) oraz
  • rzetelnym rodowodem pozwalającym odszukać geny obecne w jednym osobniku u osobników z nim spokrewnionych (w ten sposób zwiększamy ilość informacji o zwierzęciu – zwierzęta informują wzajemnie o sobie, aż do umożliwienia oceny wartości hodowlanej pod względem cechy niezmierzonej u danego osobnika).

Metodyka

Ogiery

Ocena wartości hodowlanej prowadzona jest we współpracy PZHK z Instytutem Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN w Jastrzębcu. Analizy przeprowadzono na wynikach prób dzielności ogierów, które odbyły się w latach 1997-2016. Ze względu na zmiany w próbach dzielności liczba obserwacji poszczególnych cech była różna i wynosiła od 539 dla stosunkowo niedawno wprowadzonej oceny temperamentu, dokonywanej przez kierownika ZT, do 1578 dla cech ocenianych przez komisję sędziowską. Najnowsza cecha – galop wytrzymałościowy – ma jeszcze zbyt mało obserwacji (210) i nie jest uwzględniana w analizach. Komponenty wariancji (potrzebne do rozdzielenia wpływów środowiskowych i genetycznych) uzyskano za pomocą metody próbkowania Gibbsa (program GIBBS2F90 – Tsuruta i wsp. 2006). Sama ocena wartości hodowlanej dokonana została przy pomocy programu BLUPF90 (Misztal, 2008). Rodowód objął około 22000 koni. W obu przypadkach zastosowano następujący model statystyczny:

yij = µ + ZT*Ri + aij + eij

gdzie:

  • yij – wartość cechy obserwowanej u j-tego ogiera w i-tym zakładzie treningowym i roku (WARTOŚĆ UŻYTKOWA, w rzeczywistości 16 cech jednocześnie – model wielocechowy),
  • µ – średnia ogólna (każdej z 16 cech),
  • ZT*Ri – łączny wpływ stałego czynnika “zakład treningowy/rok oceny” na wartości cech,
  • aij – losowy, genetyczny wpływ addytywny konia na wartości cech (WARTOŚĆ HODOWLANA, liczona także dla zwierząt bez zmierzonej użytkowości, lecz powiązanych rodowodowo),
  • eij – błąd losowy.

Oceny wartości hodowlanej 16-stu cech (bez galopu wytrzymałościowego) zostały pogrupowane w trzy indeksy – ogólny, skokowy i ujeżdżeniowy – stosownie do procedury tworzenia indeksów użytkowych. Główną różnicą jest brak galopu wytrzymałościowego w indeksie ogólnym i skokowym i proporcjonalne przeliczenie wag pozostałych cech z tych indeksów tak, aby sumowały się do 100. Wagi cech zostały następnie wyrażone w jednostkach standardowego odchylenia odpowiadającej im wartości hodowlanej cechy. Indeksy wystandaryzowano na średnią = 100 i odchylenie standardowe (SD) = 20, w obrębie wszystkich 1578 koni poddanych próbom dzielności.

Klacze

Od roku 2007 zbierane są wyniki oceny klaczy po treningu 2-miesięcznym. Do chwili obecnej oceniono 1403 klaczy, trenowanych w sumie w 7 zakładach treningowych. W roku 2017 oceniono 63 klacze. Model wykorzystany do oceny wartości hodowlanej klaczy jest bardzo zbliżony do modelu oceny ogierów. Ponieważ jednak, na przestrzeni roku jeden zakład bywał wykorzystywany więcej niż raz, wskazanie środowiska treningu objęło, obok zakładu i roku, również miesiąc próby dzielności. Dodatkowo uwzględniono w modelu wiek klaczy w dniu próby, ponieważ jego wpływ okazał się istotnie wpływać na ocenę. Model przyjął więc postać:

yij = α + ZT*R*Mi + β*wiekj + aij + eij

gdzie:

  • yij – wartość obserwowanej cechy u j-tej klaczy w i-tym zakładzie treningowym, roku i miesiącu próby (WARTOŚĆ UŻYTKOWA, w rzeczywistości 8 cech jednocześnie),
  • α – poziom cechy przy teoretycznym wieku=0 (każdej z 8 cech),
  • ZT*R*Mi – łączny wpływ stałego czynnika “zakład treningowy/rok oceny/miesiąc oceny” na wartości cech,
  • β*wiekj – regresja na wiek (wyrażony liczbą dni) w dniu próby (β informuje o ile zmieni się yij jeśli wiek zmieni się o jednostkę),
  • aij – losowy, genetyczny wpływ addytywny klaczy na wartości cech (WARTOŚĆ HODOWLANA),
  • eij – błąd losowy.

Wartości hodowlane pod względem ośmiu ocenianych cech (charakter, temperament, przydatność do treningu, skoki luzem, praca w stępie, kłusie, galopie i jezdność) zostały zsumowane w jeden indeks łączny, o takiej samej wadze dla każdej cechy, który wystandaryzowano na średnią=100 i SD=20, podobnie, jak w przypadku ogierów.

Wyniki oceny wartości hodowlanej klaczy przekazywane są jej właścicielowi.

Wyniki – interpretacja

Główną informacją, jaką uzyskujemy w wyniku oceny wartości hodowlanej jest uszeregowanie koni pod względem każdej ocenianej cechy (i/lub zbiorczego indeksu), ponieważ zainteresowani jesteśmy wykorzystaniem w rozrodzie najlepiej rokujących zwierząt – bezwzględna wielkość wartości hodowlanej schodzi na drugi plan. Uszeregowanie to zostaje zachowane także po standaryzacji, a sama standaryzacja ma na celu ułatwienie orientowania się w rozkładzie uzyskanych rozwiązań i umożliwienie bezpośredniego porównania cech mierzonych w różnych jednostkach, o różnych wyjściowo średnich i SD. Z właściwości rozkładu normalnego wynika, że około 68,3% populacji powinno zawierać się w przedziale ±1 SD wokół średniej (w naszym przypadku w przedziale wartości indeksu 80-120, ponieważ średnia wynosi 100 a SD 20), 95,5% w przedziale ±2 SD (indeksy 60-140) i 99,7% w przedziale ±3 SD (indeksy 40-160). Tylko 0,3% pozostaje na wartości indeksu mniejsze niż 40 i większe niż 160.

W odróżnieniu od indeksów użytkowych, które umożliwiają porównanie koni jedynie w obrębie zakładu treningowego w danym roku oceny, wyniki oceny wartości hodowlanej metodą BLUP umożliwiają porównanie zwierząt między latami (pokoleniami) i zakładami treningowymi.

Ze względu na różną ilość i jakość informacji o poszczególnych cechach, różną liczbę osobników spokrewnionych i różną zmienność cech, poszczególne zwierzęta mogą być ocenione z różną dokładnością. Przykładowo: dwaj pełni bracia o zmierzonej użytkowości mają taką samą dokładność oceny ponieważ mają takie same źródła informacji – użytkowość własną i taką samą informację rodowodową (użytkowość osobników spokrewnionych), przekazaną przez rodziców. Jeśli jednak jeden z braci uzyska swojego potomka o zmierzonej użytkowości, dokładność jego oceny wzrośnie, ponieważ przybyło dodatkowe źródło informacji – użytkowość potomstwa (dokładność oceny jego brata wzrośnie również, lecz w mniejszym stopniu).

W bieżących zestawieniach obniżenie dokładności oceny indeksów wiąże się głównie z brakiem pomiaru niektórych cech składowych (np. temperament) u koni z początku historii treningu 100-dniowego (brak najwyżej cenionej użytkowości własnej) i przewidywania wartości hodowlanej na podstawie powiązań rodowodowych i wielkości innych cech analizowanych łącznie w modelu wielocechowym. W każdym razie dokładność oceny w kolejnych latach (rundach) może się jedynie zwiększać, jako wynik wpływu informacji wniesionej przez kolejne roczniki ocenianych koni. Z kolei, przewidywana wartość hodowlana może się zmieniać z oceny na ocenę, tak w górę, jak i w dół, ale prawdopodobieństwo znacznej zmiany maleje wraz ze wzrostem dokładności oceny.

Indeks ogólny, skokowy i ujeżdżeniowy
na podstawie wartości hodowlanych ogierów trenowanych w latach 1997-2016

(uszeregowane wg indeksu ogólnego)

Publikacje popularno-naukowe

  1. Lewczuk D., Łukaszewicz M., 2000 r. – “Indeksy w hodowli koni”. Przegląd Hodowlany 8/00, str.50-52.
  2. Lewczuk D., Łukaszewicz M., 2002 r. – “Interstallion – międzynarodowa ocena wartości hodowlanej koni”. Przegląd Hodowlany 10/2002, str.20-22.
  3. Lewczuk D., 2006 r. – “Interstallion – doskonalenie koni sportowych” – Sprawozdanie ze spotkania przedstawicieli WBFSH na seminarium grupy roboczej. Hodowca i Jeździec Nr 1 (9), str.51-54.
  4. Lewczuk D., 2007 r. – “Szacowanie wartości hodowlanej koni na świecie i w Polsce”. Hodowca i Jeździec 4 (11) 2006, str.8-12.
  5. Lewczuk D., 2011 r. – “Kilka słów o szacowaniu wartości hodowlanej koni (cz.I)”. Hodowca i Jeździec nr 1 (27), str.36-37.
Print Friendly, PDF & Email
Hodowca i Jeździec